Η σημειολογία στο Matrix

Η τριλογία των ταινιών Matrix είναι γεμάτη με σημειολογικές αναφορές. Τίποτα δεν είναι τυχαίο.

(γενικές πληροφορίες για την ταινία Matrix εδώ)

Τα αδέλφια Wachowski, ο Andy και η Lana, επέλεξαν προσεκτικά τα ονόματα, τις τοποθεσίες αλλά και την παραμικρή λεπτομέρεια του σκηνικού ώστε να προσδώσουν στις ταινίες πολυεπίπεδο βάθος και κρυμμένες έννοιες. Το όνομα του πρωταγωνιστή (Neo) είναι ο αναγραμματισμός του One, του “Ενός” δηλαδή, του σωτήρα που θα λυτρώσει από την καταδυνάστευση και θα φέρει την ειρήνη μεταξύ των μηχανών και των ανθρώπων. Πέρα από το ψευδώνυμο Neo, το πραγματικό του όνομα στην ταινία είναι Mr Anderson, ένα όνομα με βιβλική αναφορά. Περιέχει το Ander από το ελληνικό Άνδρας και το son που σημαίνει υιός, που δίνει τη σημασία “ο υιός του ανδρός”. Η πόλη που έχουν βρει καταφύγιο οι εξεγερμένοι άνθρωποι λέγεται Zion, μια ονομασία που στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται στο ύψωμα που έχει ανεγερθεί ο Ναός, δηλαδή στην Ιερουσαλήμ. Το ίδιο το Matrix προέρχεται από τη λέξη mater που στα λατινικά σημαίνει μητέρα. Μια δεύτερη έννοια της ίδιας λέξης είναι η μήτρα, παραπέμποντας έτσι στο απόλυτο πρωταρχικό περιβάλλον που διαβιεί ένας άνθρωπος για 9 μήνες προτού έρθει στον έξω κόσμο! Τα απέραντα χωράφια στα οποία οι μηχανές “καλλιεργούν” ορδές ανθρώπων για να διασφαλίσουν επάρκεια ενέργειας παραπέμπουν στα ναζιστικά στρατόπεδα στα οποία μεταφέρονταν οι Εβραίοι για να παρέχουν καταναγκαστική εργασία ώστε να τροφοδοτείται η πολεμική βιομηχανία της ναζιστικής Γερμανίας.

Αντίστοιχα, το ρόλο του Αρχιτέκτονα που δημιούργησε το Matrix τον παίζει ο Helmut Bakaitis, ένας Γερμανός ηθοποιός που γεννήθηκε στην πόλη του Luban. Τα χαρακτηριστικά του είναι αυτά ενός “Άρειου” με καθαρά πατριαρχικές διαθέσεις. Ο ίδιος στην ταινία προσδιορίζεται ως ο πατέρας του Matrix, σε αντιδιαστολή με την Gloria Foster, μια Αφροαμερικανή ηθοποιό που υποδύεται το Μέντιουμ (Oracle), και είναι η μητέρα του Matrix. Κατά προέκταση η θηλυκή μορφή του μέντιουμ παραπέμπει στην ανθρώπινη εξέλιξη του ανθρώπινου είδους που έχει τις ρίζες της στην Αφρική. Οι ρόλοι του Αρχιτέκτονα και του Μέντιουμ  βρίσκονται σε αντιδιαστολή. Ο πρώτος προσπαθεί να ανασκευάσει τη φύση δημιουργώντας μια νέα πραγματικότητα με την έννοια μιας νέας τάξης πραγμάτων. Η δεύτερη προσπαθεί να αλλοιώσει με τις προβλέψεις της τη φύση, να επηρεάσει τη φυσική εξέλιξη της ιστορίας μέσω της διοχέτευσης γνώσεων στους ανθρώπους. Είναι από μια άποψη η φωνή της σοφίας. Στην πρώτη συνάντηση του Μέντιουμ με τον Neo, όταν του λέει ότι δεν πειράζει που θα σπάσει το βάζο, κι εκείνος στη συνέχεια το σπάει, έχουν τον εξής διάλογο:

Neo: How did you know?

Oracle: What’s really going to bake your noodle later on is, would you still have broken it if I hadn’t said anything.

Στην εναρκτήρια σκηνή η δράση εξελίσσεται σε ένα ξενοδοχείο με το όνομα Heart of the City. Είναι η τοποθεσία που ανοίγει την αυλαία στην ταινία The Matrix αλλά και που την κλείνει στο τέλος της όταν ο Neo αντιμετωπίζει με επιτυχία του πράκτορες. Δεν είναι τυχαίο που η Trinity και ο Neo βρίσκονται στον ίδιο χώρο. Οι δρόμοι τους δεν συγκλίνουν απλώς. Φυσιογνωμικά και ενδυματολογικά μοιάζουν σαν δύο σταγόνες νερού. Ακόμα και η κινησιολογία τους είναι συγχρονισμένη και όμοια. Η Trinity με καθαρά θρησκευτική αναφορά, αντιπροσωπεύει την Αγία Τριάδα, τον Πατέρα τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Είναι η φιγούρα που παρέχει το κίνητρο για την εξέλιξη του Neo, του Ενός δηλαδή, και που με ένα της φιλί τον ανασταίνει, σαν την εβραϊκή θηλυκή θεότητα “ruach” που είναι η αντίστοιχη του Αγίου Πνεύματος.

Το νούμερο του διαμερίσματος του Neo είναι το 101. Πρόκειται για τη γλώσσα των υπολογιστών που με τους αριθμούς 1 και 0 σε ατελείωτους συνδυασμούς κωδικοποιούνται προγράμματα.

Το όνομα του Morpheus είναι μια αναφορά στον Μορφέα, τον αρχαιοελληνικό θεό των ονείρων. Είναι εκείνος που έχει την εξουσία να επαναφέρει από τον ύπνο και τη λήθη τους ανθρώπους προσφέροντάς τους την επιλογή του μπλε και του κόκκινου χαπιού. Η φιγούρα του προσομοιάζει σε εκείνη του Ιωάννη του Βαπτιστή που προσπαθεί να αφυπνίσει συνειδήσεις και να προετοιμάσει τον ερχομό του Ενός που θα φέρει στο Matrix ένα ουτοπικό και ονειρικό περιβάλλον ειρήνης.

Ο χαρακτήρας του Cypher είναι ξεκάθαρα η προσωποποίηση του Ιούδα του Ισκαριώτη που προδίδει τον Έναν και τους μαθητές του. Μια αρχαϊκή έννοια του ονόματός του, είναι αυτή που δηλώνει το “μηδέν“, το άνευ περιεχομένου, σε αντιδιαστολή με τον Neo, που είναι το Ένα, το απόλυτο, το όλο. Η προσέγγισή του είναι μηδενιστική αφού δεν βρίσκει κανέναν λόγο να ζει μια άθλια ζωή στην οποία είναι ρακένδυτος και τρώει έναν άγευστο χυλό από πρωτεΐνες. Αντίθετα προτιμά να τρώει μια ζουμερή μπριζόλα σε έναν κόσμο ψευδαισθήσεων. Δεν είναι τυχαίο ότι πέρα από το ψευδώνυμο Cypher, το όνομά του στην ταινία είναι Mr Reagan. Έτσι ζητά από τον πράκτορα Smith όταν θα τον επανεισάγει στο Matrix, να τον κάνει έναν πλούσιο ηθοποιό με μεγάλη επιρροή. Οι σεναριογράφοι με αυτόν τον τρόπο κλείνουν πονηρά το μάτι όσον αφορά το ρόλο του Αμερικανού προέδρου Ronald Reagan. Μια άλλη έννοια του ονόματος Cypher είναι αυτή του “γρίφου“. Κρύβει τόσο καλά τον πραγματικό του χαρακτήρα και τις προθέσεις του που κανείς δεν αντιλαμβάνεται ότι θα προδώσει τους εξεγερμένους της Zion.

Στην πρώτη ταινία της τριλογίας υπάρχει σαφής αναφορά στο βιβλίο του  Lewis Carroll Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων. Πέρα από το γεγονός ότι το ταξίδι του Neo στον υπόγειο κόσμο της Zion θυμίζει τις περιπέτειες της Αλίκης, τα αδέλφια Wachowski συμπεριέλαβαν και οπτικά τρικ-σύμβολα ώστε να υπάρχει άμεση παραπομπή στο βιβλίο. Στην πρώτη σκηνή που εμφανίζεται ο Neo, ο υπολογιστής του υποδεικνύει να ακολουθήσει το λευκό κουνέλι, ένα τατουάζ στο μπράτσο μιας κοπέλας από την παρέα που έρχεται να του αγοράσει ένα high-tech πρόγραμμα ψηφιακών παραισθήσεων. Στη συνέχεια όταν ο Neo συναντάται με τον Morpheus, ο δεύτερος του προσφέρει ένα μπλε και ένα κόκκινο χάπι, όπως γίνεται στο βιβλίο του Carroll με την Αλίκη. Στα γυαλιά του Morpheus αντικατοπτρίζονται δύο φιγούρες. Στον έναν φακό ο Thomas Anderson με το μπλε χάπι, με την ανθρώπινη ιδιότητα του χάκερ που όμως αμφιβάλλει για το αν είναι ξεχωριστός, και στον άλλο φακό ο Neo με το κόκκινο χάπι που πιστεύει στις δυνάμεις του και είναι ο εκλεκτός. Ο Morpheus λέει στο Neo:

“You take the red pill, you stay in Wonderland and I show you how deep the rabbit hole goes”.

 

Στη συνέχεια της σκηνής η αναφορά στην Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων γίνεται ακόμα πιο έντονη, όταν ο Neo αγγίζει έναν καθρέφτη και η επιφάνειά του γίνεται υγρή, στιγμή κατά την οποία περνάει πλέον σε έναν άλλον κόσμο που αψηφά την πραγματικότητα όπως την ήξερε.

(περισσότερα για την ιδεολογία στο Matrix εδώ)

Πηγές

Descartes: The Philosophical Writings of Descartes, translated by John Cottingham, Robert Stoothoff, Dugald Murdoch, Cambridge University Press, 1984.

Myriam Diocaretz and Stefan Herbrechter: The Matrix in Theory, Editions Rodopi, 2006.

Jean Baudrillard: Simulacra and Simulation, Trans. Sheila Fariar Glaser and  Ann Arbor, University of Michigan Press, 1994.

Glenn Yeffeth: Taking the Red Pill: Science, Philosophy and Religion in

The Matrix, Harmondsworth, Penguin, 2003.

William Irwin: The Matrix and Philosophy, Chicago and La Salle: Open Court, 2002.

Plato: The complete Plato, translated by Benjamin Jowett (e-book), University of Adelaide, Australia, 2007.

Αφήστε μια απάντηση

Please enter your comment!
Please enter your name here