Η ιδεολογία στο Matrix

Όταν τα αδέλφια Wachowski ρωτήθηκαν σε μια συνέντευξη για το πόσα κρυφά μηνύματα βρίσκονται στο The Matrix, η απάντησή τους ήταν “More than you ‘ll ever know”.

(περισσότερα για τη σημειολογία του Matrix εδώ)

Ο λόγος που έφερε την τριλογία των ταινιών Matrix στην κορυφή του box office έγκειται στο γεγονός ότι προσεγγίζει φιλοσοφικά ερωτήματα και ανθρώπινες ανησυχίες από μια πολύπλευρη σκοπιά με πολλές παραμέτρους. Έτσι, φιλόσοφοι αναγνωρίζουν εμφανείς αναφορές στον υπαρξισμό, τον φεμινισμό, τον βουδισμό, και τον νιχιλισμό.

α) Η αλληγορία του Πλάτωνα

Μια από τις κεντρικές ιδέες του Matrix, πάνω στην οποία βασίζεται όλο το σενάριο, είναι η αλληγορία του Πλάτωνα (427-347 π.Χ.) με την περίφημη σπηλιά. Η συγκεκριμένη αλληγορία παρατίθεται στην Πολιτεία.

Σύμφωνα με αυτή, αλυσοδεμένοι σκλάβοι από τη γέννησή τους έχουν τοποθετηθεί μέσα σε ένα σπήλαιο βλέποντας το εσωτερικού του και έχοντας στην πλάτη τους την έξοδο. Είναι τόσο καλά δεμένοι που παραμένουν ακίνητοι και δεν μπορούν να κοιτάξουν ούτε πίσω, ούτε ο ένας τον άλλον. Πίσω τους ακριβώς βρίσκεται η έξοδος η οποία αφήνει το φως του ήλιου να περάσει, και έτσι απεικονίζονται οι σκιές των ακίνητων σκλάβων στον τοίχο του σπηλαίου. Η προσοχή όλων τους είναι στραμμένη στις σκιές τους. Τελικά, ένας από αυτούς καταφέρνει να απελευθερωθεί από τα δεσμά του, να γυρίσει και να αντικρίσει τον ήλιο στην έξοδο. Τυφλωμένος από το φως γυρίζει στους υπόλοιπους και τους εξιστορεί τι του συνέβη. Οι υπόλοιποι του απαντούν ότι μάλλον πρέπει να ονειρεύεται και τον χλευάζουν. Βαδίζει προς την έξοδο και όταν συνέρχεται και αρχίζει να συνηθίζει το φως, γυρίζει στους συντρόφους του και γίνεται σκοπός της ζωής του να τους απελευθερώσει και να τους οδηγήσει στην έξοδο του σπηλαίου. Αυτός ο ένας, ο πεφωτισμένος, είναι ο φιλόσοφος, και η πηγή του φωτός, ο ήλιος, είναι η σοφία η οποία είναι η μόνη που μπορεί να αναιρέσει τα κακώς κείμενα και να καταργήσει τις ανθρώπινες ψευδαισθήσεις που είναι οι σκιές πάνω στον τοίχο. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, με τον οποίο θα συμφωνήσει  πολλούς αιώνες αργότερα και ο Θωμάς ο Ακινάτης (1225-1274), το πνεύμα υπερέχει του σώματος. Η πραγματική ευτυχία επέρχεται μετά θάνατον, όταν το πνεύμα συναντήσει τον Θεό.

Στην ταινία, αρχικά αυτόν τον ρόλο του φιλόσοφου, του πρόδρομου, τον αναλαμβάνει ο Morpheus που εκπαιδεύει τον Neo. Όταν πια ο Ένας και εκλεκτός καταφέρνει να δαμάσει τις δυνάμεις του και τη γνώση που του έχει μεταλαμπαδευτεί, απευθυνόμενος στους σκλάβους του Matrix αλλά και στο κοινό, τους θεατές της ταινίας, ανακοινώνει ότι ήρθε για να ελευθερώσει το ανθρώπινο είδος.

β) Οι Μεταφυσικοί στοχασμοί του Ρενέ Ντεκάρτ

Ο Ντεκάρτ (1596-1650), Γάλλος φιλόσοφος, ήταν ο θεωρητικός που διατύπωσε την πιο ακραία μορφή σκεπτικισμού, την Καρτεσιανή φιλοσοφία. Το 1641 εξέδωσε το βιβλίο Μεταφυσικοί Στοχασμοί στα λατινικά, στο οποίο προσπάθησε να οριοθετήσει τα ζητήματα που μπορεί να τεθούν υπό αμφισβήτηση. Πρόκειται για την περίφημη υπόθεση του κακόβουλου δαίμονα. Σύμφωνα με αυτή, ο φιλόσοφος διερωτάται αν είναι δυνατό μια διάνυα με κακές προθέσεις να είναι ο εμπνευστής και ο δημιουργός του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε. Με λίγα λόγια, αναρωτήθηκε αν ο κόσμος που ζούμε είναι μία ψευδαίσθηση και ένα κακόγουστο αστείο.

Αναφέρει χαρακτηριστικά στο βιβλίο του:

“How often, asleep at night, am I convinced of just such familiar events

— that I am here in my dressing gown, sitting by the fire —when in fact I

am lying undressed in bed! Yet at the moment my eyes are certainly wide

awake when I look at this piece of paper; I shake my head and it is not

asleep; as I stretch out and feel my hand I do so deliberately, and I know

what I am doing. All this would not happen with such distinctness to

someone asleep. Indeed! As if I did not remember other occasions when I

have been tricked by exactly similar thoughts while asleep! As I think

about this more carefully, I see plainly that there are never any sure

signs by means of which being awake can be distinguished from being

asleep. The result is that I begin to feel dazed, and this very feeling only

reinforces the notion that I may be asleep.” (Meditations, 13)

Σύμφωνα με τον φιλόσοφο, το αν ζούμε μια πραγματικότητα ή μια ψευδαίσθηση, ένα όνειρο, επαφίεται στην άποψη του καθενός για το αν ο δημιουργός του κόσμου είναι ο πραγματικός Θεός ή μια σατανική ιδιοφυΐα. Ως μόνη αλήθεια που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί αναγνωρίζει τα μαθηματικά.

“For whether I am awake or asleep, two and three added together are five, and a square has no more than four sides.” (Meditations, 14)

Καί ο Ντεκάρτ, όπως ο Πλάτωνας και ο Ακινάτης, πίστευε στην ανωτερότητα του πνεύματος.

Η Καρτεσιανή φιλοσοφία είναι διαρκώς παρούσα στο Matrix. Όταν ο Morpheus συναντά τον Neo, του προσφέρει μια ευκαιρία να ξυπνήσει από τις ψευδαισθήσεις που έχει και τον ρωτάει:

Morpheus: Have you ever had a dream, Neo, that you were so sure was real?

What if you were unable to wake from that dream?

How would you know the difference between the dream world and the real world?

How do you define “real”?

If you’re talking about what you can feel, what you can smell, what you can taste and see, then “real” is simply electrical signals interpreted by your brain…”

Στη συνέχεια η υπόθεση του κακόβουλου δαίμονα οπτικοποιείται όταν ο Neo, έχοντας επιλέξει το κόκκινο χάπι, ξυπνάει από το λήθαργο και έρχεται αντιμέτωπος με την πραγματικότητα. Ξυπνάει εσώκλειστος σε μια μεμβράνη που περιέχει υγρά και ελευθερώνεται από καλώδια που τον έτρεφαν με μια εικονική πραγματικότητα. Σε αυτό το σημείο αντιλαμβάνεται ότι ο κακόβουλος δαίμονας είναι οι μηχανές.

γ) Οι αναφορές στον Baudrillard

Στο Matrix υπάρχουν σαφείς και εσκεμμένες αναφορές στον Γάλλο θεωρητικό Baudrillard και πιο συγκεκριμένα στο βιβλίο του Simulacra and Simulations. Σε αυτό υποστηρίζει ότι δεν υφίσταται πλέον η πραγματικότητα, και ότι ο κόσμος που μας περιβάλλει είναι ουσιαστικά μια ψευδαίσθηση (simulacra), the desert of the real όπως γράφει χαρακτηριστικά ο Baudrillard. Την ίδια φράση χρησιμοποιεί και ο Morpheus όταν λέει στον Neo ότι ζούνε στο 2199 και του δείχνει πώς πραγματικά είναι η ατμόσφαιρα στην επιφάνεια του πλανήτη.

Άλλη μια αναφορά γίνεται στην αρχή της ταινίας όταν μια παρέα νέων επισκέπτονται τον Neo για να αγοράσουν ένα λογισμικό, ένα είδος παραισθησιογόνου που επιδρά σε εικονική πραγματικότητα. Όταν ο Neo ανοίγει το βιβλίο που κρύβει τις παράνομες δισκέτες διακρίνεται ο τίτλος του που είναι το Simulacra and Simulations του Baudrillard.

δ) Βουδισμός

Σε κάποιο σημείο της ταινίας, ο Morpheus λέει στον Neo:

“There’s a difference between knowing the path and walking the path.”

Παρόμοια συμβουλή έδινε και ο Βούδας στους μαθητές του:

“You yourselves should make the effort; the Awakened Ones are only teachers.”

Στο Matrix υπάρχουν πολλές αναφορές στον Βουδισμό όπως η μετεμψύχωση του Neo. Πεθαίνει και γεννιέται τουλάχιστον 4 φορές. Η πρώτη ζωή του αναφέρεται από τον Αρχιτέκτονα. Σε ένα δωμάτιο γεμάτο με οθόνες προβάλλεται ο Neo όταν για πρώτη φορά στο παρελθόν είχε καταφέρει να ελέγξει το matrix. Η δεύτερη είναι αυτή του Thomas Anderson, που το πρωί είναι υπάλληλος σε εταιρεία και το βράδυ ντίλερ ναρκωτικών και χάκερ. Η τρίτη ζωή του Neo αρχίζει όταν παίρνει το κόκκινο χάπι και ξυπνάει γυμνός και καλωδιωμένος μέσα σε μια υγρή σφαίρα με υμενικό υγρό. Η τέταρτη ζωή του ξεκινάει όταν προς το τέλος της ταινίας πεθαίνει από τις σφαίρες του πράκτορα Smith. Αναγεννιέται όμως με ένα φιλί της Trinity.

Η πιο άμεση αναφορά βέβαια στον Βουδισμό γίνεται όταν ο Neo πηγαίνει για πρώτη φορά να συναντήσει το μέντιουμ. Στον προθάλαμο βρίσκονται οι “potentials”. Ένα αγοράκι με ξυρισμένο το κεφάλι σαν μοναχός από το Θιβέτ, λυγίζει ένα κουτάλι με το βλέμμα και λέει στον Neo: There is no spoon. Πρόκειται για τη βουδιστική ιδέα της Samsara. Σύμφωνα με αυτή, αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μόνο μέσω των συναισθηματικών ερεθισμάτων που δημιουργεί ο εγκέφαλός μας γι’ αυτόν και που δημιουργούνται από τις προσωπικές μας επιθυμίες. Όπως λέει και ο Morpheus στον Neo, ο κόσμος που βλέπει δεν είναι τίποτα άλλο από …electrical  signals interpreted by your brain (…) a prison for your mind.”

Επίλογος

Η τριλογία των αδελφών Wachowski απέκτησε πολλούς φανατικούς οπαδούς. Το Matrix κατάφερε να αγγίξει ή καλύτερα να “παίξει” με πολλές ανθρώπινες ανησυχίες με πάρα πολύ μεγάλη επιτυχία. Αναζωπύρωσε φιλοσοφικές συζητήσεις για το αν τελικά είμαστε άβουλα πιόνια ή ενεργοί πολίτες, για το αν ψευδώς έχουμε την αίσθηση της ελευθερίας ή αν γράφουμε οι ίδιοι το σενάριο της ζωής μας. Η ειρωνεία είναι ότι και η ίδια η ταινία πέφτει θύμα της ιδεολογίας που παρουσιάζει. Ένας θεατής που παρακολουθεί το Matrix, είναι καθισμένος σε μια σκοτεινή αίθουσα χωρίς να κοιτάζει τριγύρω του, πλήρως αφοσιωμένος στο έργο που παρακολουθεί να προβάλλεται σε έναν τοίχο μπροστά του και που προέρχεται από μια πηγή φωτός από πίσω του, τον κινηματογραφικό προβολέα. Βιώνει δηλαδή την ίδια εμπειρία με τους σιδηροδέσμιους στο σπήλαιο που ανέφερε στην αλληγορία του ο Πλάτωνας.

Όποιος υποστηρίζει ότι ζούμε σε μια εικονική πραγματικότητα, σίγουρα δεν θα αλλάξει τον κόσμο καθισμένος μπροστά σε μια οθόνη υπολογιστή ή παρακολουθώντας ταινίες σε μια σκοτεινή αίθουσα κινηματογράφου.

(γενικές πληροφορίες για την ταινία Matrix εδώ)

Πηγές

Descartes: The Philosophical Writings of Descartes, translated by John Cottingham, Robert Stoothoff, Dugald Murdoch, Cambridge University Press, 1984.

Myriam Diocaretz and Stefan Herbrechter: The Matrix in Theory, Editions Rodopi, 2006.

Jean Baudrillard: Simulacra and Simulation, Trans. Sheila Fariar Glaser and  Ann Arbor, University of Michigan Press, 1994.

Glenn Yeffeth: Taking the Red Pill: Science, Philosophy and Religion in

The Matrix, Harmondsworth, Penguin, 2003.

William Irwin: The Matrix and Philosophy, Chicago and La Salle: Open Court, 2002.

Plato: The complete Plato, translated by Benjamin Jowett (e-book), University of Adelaide, Australia, 2007.

Αφήστε μια απάντηση

Please enter your comment!
Please enter your name here