Το Hollywood στο εδώλιο του κατηγορουμένου

Κατά τη διάρκεια αλλά και μετά το πέρας του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, ΗΠΑ και Σοβιετική Ένωση επιδόθηκαν σε μια τρελή κούρσα για την κατάκτηση της πρωτοκαθεδρίας σε στρατιωτικό εξοπλισμό και πολιτική επιρροή, τον λεγόμενο Ψυχρό Πόλεμο.

Είναι η περίοδος κατά την οποία μεγάλος αριθμός Αμερικανών πιστεύει ότι η ανακοπή του κομμουνισμού είναι μείζον θέμα εθνικής ασφάλειας. Γι’ αυτό το λόγο δημιουργήθηκε το 1938 η περίφημη Επιτροπή του Κογκρέσου για Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες. Στις 21 Μαρτίου του 1947, ο Αμερικανός πρόεδρος Ηarry S. Truman (1884-1972) αποφάσισε να πάρει δραστικά μέτρα για να αντιμετωπίσει την απειλή να έχουν διεισδύσει Σοβιετικοί πράκτορες στην αμερικανική κυβέρνηση. Κατέθεσε τον νόμο 9835, γνωστός ως Loyalty Order, με τον οποίο δινόταν η εντολή να γίνει εξονυχιστικός έλεγχος όλων των δημόσιων υπαλλήλων ώστε να εξακριβωθεί η αφοσίωσή τους στην πατρίδα.

J. Edgar Hoover

Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε το FBI και ο J. Edgar Hoover (1895-1972) που διατέλεσε για πολλά χρόνια διευθυντής του. Οι πληροφορίες που παρείχε στην Επιτροπή του Κογκρέσου για Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες οδήγησαν στην καταδίκη 12 πρωτοκλασάτων στελεχών του αμερικανικού κομμουνιστικού κόμματος. Επίσης, πράκτορες του FBI ήταν αυτοί που κατασκεύασαν τις κατηγορίες εναντίον του Julius Rosenberg (1918-1953) και της γυναίκας του Ethel (1915-1953) με αποτέλεσμα να καταδικαστούν το 1951 για κατασκοπεία και να εκτελεστούν δύο χρόνια αργότερα. Ένας από τους πολίτες που αδίκως κατηγορήθηκε ως κομουνιστής από τον Hoover, ήταν και ο Martin Luther King Jr. που ηγείτο του κινήματος για ισότητα, ισονομία, και εξάλειψη του ρατσισμού στις ΗΠΑ.

Η αντικομουνιστική υστερία πήρε μεγάλες διαστάσεις το 1949, όταν η Σοβιετική Ένωση πραγματοποίησε επιτυχή δοκιμή πυρηνικής βόμβας και κομμουνιστικές δυνάμεις με αρχηγό τον Mao Zedong (1893-1976) πήραν την εξουσία στην Κίνα. Την επόμενη χρονιά, οι ΗΠΑ αναμείχθηκαν στον Κορεατικό Πόλεμο (1950-1953) και αντιμετώπισαν τη Βόρεια Κορέα που είχε τη στήριξη κομμουνιστικών δυνάμεων.

Η Επιτροπή του Κογκρέσου για Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες (House of Un-American Activities Committee)
Joseph McCarthy

Η φρενίτιδα της “Κόκκινης Απειλής” αναπτύχθηκε τη δεκαετία του ’50 στις ΗΠΑ με εκτελεστικό όργανο την Επιτροπή του Κογκρέσου για Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες, τη HUAC. Ηγετική φιγούρα στο κυνήγι μαγισσών υπήρξε ο γερουσιαστής Joseph McCarthy (1908-1957), που άσκησε μια άκρως επιθετική μέθοδο στην εξάρθρωση των «Κόκκινων» (Reds), και απέκτησε τεράστια επιρροή στο πολιτικό γίγνεσθαι. Ο φόβος που επικράτησε, ο λεγόμενος Μακαρθισμός, μπορεί να συγκριθεί με το νοσηρό κλίμα τρομοκρατίας που επέβαλε ο Ροβεσπιέρος μετά τη Γαλλική Επανάσταση. Ο McCarthy αποκαθηλώθηκε το 1954, όταν τα μέσα ενημέρωσης αποκάλυψαν τις ανήθικες πρακτικές που ακολουθούσε. Ανάμεσα στα λοιπά μέλη της Επιτροπής, ήταν και μια πολιτική φυσιογνωμία που 20 χρόνια αργότερα θα γινόταν ο 37ος πρόεδρος των ΗΠΑ, ο βουλευτής από την Καλιφόρνια Richard Nixon.

Πολύ γρήγορα τα μέλη της Επιτροπής στράφηκαν προς το Χόλιγουντ, λόγω της μεγάλης επιρροής που ασκούσε ο κινηματογράφος στις μάζες. Όλες οι ταινίες που είχαν προβληθεί τη δεκαετία του ’30 και του ’40 πέρασαν από το κόσκινο της λογοκρισίας, ώστε να εξακριβωθεί αν προβάλλουν σοσιαλιστικές ιδέες. Παρόλο που τα ευρήματα ήταν από ελάχιστα ως μηδαμινά, κλήθηκαν να καταθέσουν 40 άτομα που σχετίζονταν με τον κινηματογράφο, για τα οποία υπήρχε η υπόνοια ότι σχετίζονταν με το κομμουνιστικό κόμμα. Υπήρχε η πεποίθηση ότι κομουνιστές εργαζόμενοι στον χώρο των media περνούν κρυφά μηνύματα και εικόνες που προδιαθέτουν θετικά υπέρ της Σοβιετικής Ένωσης και εναντίον των ΗΠΑ.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της ταινίας Song of Russia (1944). Τα μέλη της Επιτροπής βρήκαν προκλητική την ταινία διότι εμφανίζονταν παιδιά να χαμογελάνε ευτυχισμένα. Σε μια άλλη περίπτωση λογοκρίθηκε η ταινία Action in the North Atlantic (1943), καθώς παρουσιάζονταν Ρώσοι εργάτες να φωνάζουν «tovarich» (σύντροφοι) τη στιγμή που ένα αμερικάνικο εμπορικό πλοίο κατόρθωνε να περάσει από το ναζιστικό μπλόκο και εισερχόταν σε σοβιετικό λιμάνι για να ανεφοδιάσει με τρόφιμα τους κατοίκους της πόλης.

Οι ανακρίσεις που πραγματοποίησε η HUAC, είχαν ως αποτέλεσμα να καταστραφούν επαγγελματικά πολλοί εργαζόμενοι στην κινηματογραφική βιομηχανία. Όσοι στιγματίστηκαν μπαίνοντας στην περίφημη «μαύρη λίστα», εξοντώθηκαν οικονομικά αφού το Χόλιγουντ τους γύρισε την πλάτη και οι μεγάλες εταιρείες παραγωγής δεν τους προσλάμβαναν. Η πρώτη ερώτηση στην οποία υποβαλλόταν όποιος λάμβανε κλήτευση για να καταθέσει στην επιτροπή ήταν η εξής:

Are you now or have you ever been a member of the Communist Party?

Γνωρίζοντας ότι η καριέρα τους παίζεται κορώνα γράμματα, οι περισσότεροι από όσους κλήθηκαν στην HUAC, ενυπόγραφα αποκήρυξαν τον κομμουνισμό ή χρησιμοποίησαν το 5ο άρθρο του αμερικάνικου συντάγματος και αρνήθηκαν να απαντήσουν. Ωστόσο δέκα από αυτούς επέλεξαν μια διαφορετική οδό και ευθέως αμφισβήτησαν τη νομιμότητα των ερευνών που διενεργούσε η εν λόγω Επιτροπή.

The Hollywood Ten

Τον Οκτώβριο του 1947, δέκα επιφανή μέλη της αμερικανικής κινηματογραφικής βιομηχανίας επέκριναν δημοσίως τις μεθόδους που χρησιμοποιούσε η Επιτροπή του Κογκρέσου για Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες και αντιτάχθηκαν στην κατηγορία ότι το έργο τους  προέβαλε την κομμουνιστική προπαγάνδα. Αυτοί οι δέκα σεναριογράφοι και σκηνοθέτες έμειναν στην ιστορία ως The Hollywood Ten, και είναι οι εξής:

Alvah Bessie (1904-85), σεναριογράφος

Herbert J. Biberman (1900-71), σεναριογράφος & σκηνοθέτης

Lester Cole (1904-85), σεναριογράφος

Edward Dmytryk (1908-99), σκηνοθέτης

Ring Lardner Jr. (1915-2000), σεναριογράφος

John Howard Lawson (1894-1977), σεναριογράφος

Albert Maltz (1908-1985), σεναριογράφος

Samuel Ornitz (1890-1957), σεναριογράφος

Robert Adrian Scott (1912-73), παραγωγός & σεναριογράφος

Dalton Trumbo (1905-76), σεναριογράφος

Πρωτοσέλιδο της εποχής

Αρνήθηκαν να συνεργαστούν και υποστήριξαν ότι παραβιάζονται τα συνταγματικά τους δικαιώματα, και πιο συγκεκριμένα το 1ο άρθρο του αμερικάνικου συντάγματος που τους έδινε το δικαίωμα να συμμετέχουν σε όποια οργάνωση επιθυμούσαν και να εκφράζονται ελεύθερα. Ορισμένοι εξ αυτών δεν δίσταζαν να συγκρίνουν την επιτροπή με τη ναζιστική Γερμανία. Το τίμημα για αυτή τους τη στάση ήταν πολύ οδυνηρό. Δικάστηκαν τον Απρίλιο του 1948 και καταδικάστηκαν σε κάθειρξη ενός έτους έκαστος και χρηματικό πρόστιμο 1.000 $.

Οι ανακρίσεις της HUAC

Μόνο ένας, ο Edward Dmytryk, δήλωσε μετάνοια και στη συνέχεια κατέδωσε 20 συναδέλφους του κατονομάζοντάς τους ως κομμουνιστές. Οι υπόλοιποι, αν και ήταν αποκλεισμένοι από τα μεγάλα στούντιο του Χόλιγουντ για μεγάλο διάστημα μετά την αποφυλάκισή τους, εξακολούθησαν να εργάζονται χρησιμοποιώντας ψευδώνυμα ή χρησιμοποιούσαν αντί για το δικό τους όνομα, αυτό ενός άσπιλου, ενός πατριώτη συναδέλφου τους που δεν βρισκόταν στη μαύρη λίστα, τους οποίους αποκαλούσαν fronts. Ο Dalton Trumbo κέρδισε το Όσκαρ καλύτερου σεναρίου το 1957 για την ταινία The Brave One με το ψευδώνυμο Robert Rich.

Η αντίδραση των μεγάλων στούντιο

Louis B. Mayer, Samuel Goldwyn, Barney Balaban, Harry Cohn, Albert Warner

Στις 25 Νοεμβρίου του 1947, την αμέσως επόμενη μέρα που η HUAC καταδίκασε τους δέκα του Χόλιγουντ επειδή αρνιόντουσαν να απαντήσουν στις ερωτήσεις που τους έθεταν τα μέλη της, οι ιδιοκτήτες των μεγαλύτερων στούντιο και οι δικηγόροι τους συναντήθηκαν στο ξενοδοχείο Waldorf-Astoria στη Νέα Υόρκη. Αποφάσισαν να δημιουργήσουν τη λεγόμενη “μαύρη λίστα” που θα απαρτιζόταν από κομουνιστές ώστε να τους αποκλείσουν από το Χόλιγουντ και εξέδωσαν την ακόλουθη δήλωση όσον αφορά τους δέκα αντάρτες:

(δεν θα προσλάβουμε κανέναν από τους δέκα) “ . . . until such time as he is acquitted or has purged himself of contempt and declares under oath that he is not a Communist . . .”

(και δεν έχουμε στο προσωπικό μας) “ . . . a Communist or a member of any party or group which advocates the overthrow of the government of the United States by force or by illegal or unconstitutional methods”. 

Η δήλωση αυτή έμεινε στην ιστορία ως Waldorf Statement.

Η Μαύρη λίστα

Όταν ένας σεναριογράφος ή σκηνοθέτης έμπαινε στη μαύρη λίστα, αυτομάτως σταματούσε να έχει προτάσεις για δουλειά. Για τους ηθοποιούς, όταν εμφανίζονταν σε ένα casting η απάντηση των παραγωγών ήταν ότι ήταν too good for the part. Στη μαύρη λίστα του Χόλιγουντ βρέθηκαν πολλά ηχηρά ονόματα. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τα εξής: Leonard Bernstein (συνθέτης & μαέστρος), Richard Attenborough (ηθοποιός, σκηνοθέτης & παραγωγός), Harry Belafonte (ηθοποιός & τραγουδιστής), Luis Buñuel (σκηνοθέτης), Paul Jarrico (παραγωγός & σεναριογράφος).

 

Οι μετανιωμένοι, οι συνεργάτες και οι μετανάστες

Η Επιτροπή δεν έκανε διακρίσεις λόγω διασημότητας, και κάθε ηθοποιός, σεναριογράφος ή σκηνοθέτης μπορούσε κάλλιστα να ενοχοποιηθεί και να του ασκηθούν κατηγορίες. Οι αντιδράσεις όσων βρέθηκαν στη μέγγενη της λογοκρισίας διέφεραν. Οι πρώην κομουνιστές Budd Schulberg και ο Elia Kazan επέλεξαν να παραδεχθούν ότι υπήρχε κομουνιστική συνωμοσία και δήλωσαν ότι είναι υποχρέωσή τους να την ξεσκεπάσουν. Ο ηθοποιός Zero Mostel αρνήθηκε να ονοματίσει συνεργάτες του με αριστερές πεποιθήσεις επικαλούμενος θρησκευτικό κόλλημα. Η συνάδελφός του Lucille Ball έκανε μια αόριστη τοποθέτηση χωρίς να προκαλέσει, και της επετράπη να αποχωρήσει χωρίς να την ενοχλήσουν περαιτέρω.

Ο Ronald Reagan καταθέτει στη HUAC

Ο Ronald Reagan, που εκείνη την περίοδο διατελούσε πρόεδρος της Ένωσης Ηθοποιών του Κινηματογράφου, όχι μόνο κατέθεσε πρόθυμα και ονομάτισε τους αριστερούς συναδέλφους του, αλλά συνεργάστηκε επί σειρά ετών με το FBI ενημερώνοντάς το για ό,τι συνέβαινε στο Χόλιγουντ και όποιον ηθοποιό θεωρούσε πως ήταν επιβεβλημένο να φιμωθεί στο όνομα της εθνικής ασφάλειας.

 

Ο Walt Disney καταθέτει στη HUAC

Ανάμεσα σε αυτούς που δήλωσαν δημόσια ότι είναι ένθερμοι διώκτες των κομουνιστών, ήταν και ο Walt Disney. Όταν παρουσιάστηκε στην HUAC για να καταθέσει, απαντώντας σε μια ερώτηση που αφορούσε μια απεργία που είχαν πρόσφατα κάνει οι εργαζόμενοί του διαμαρτυρόμενοι για τις συνθήκες εργασίας, δήλωσε ότι είναι πεπεισμένος πως οι υποκινητές της ήταν κομουνιστές (‘commies’) οι οποίοι πάσχιζαν να διαλύσουν την επιχείρησή του και να αμαυρώσουν το όνομά του.

Έφτασε μάλιστα στο σημείο να καταδώσει και όσους πίστευε ότι είναι κομουνιστές. Για έναν από αυτούς, η δικαιολογία που έδωσε βασιζόταν στο γεγονός ότι το συγκεκριμένο άτομο had no religion andhad spent considerable time at the Moscow Art Theatre studying art direction, or something. Μεταγενέστερα, έγινε γνωστό ότι ο Disney ήταν μυστικός πληροφοριοδότης του FBI για πάνω από 20 χρόνια, ως τον θάνατό του.

Ως αντίδραση στις αντισυνταγματικές τακτικές που ακολουθούσε η HUAC στις ανακρίσεις που διεξήγαγε, οι σκηνοθέτες John Huston και William Wyler, ο συγγραφέας Philip Dunne και ο ηθοποιός Alexander Knox δημιούργησαν την Επιτροπή για το 1ο Άρθρο του Συντάγματος (Committee for the First Amendment). Ανάμεσα στα μέλη της ήταν η Lauren Bacall και ο Humphrey Bogart, ο οποίος κλήθηκε και αυτός από την HUAC. Το ατόπημα του Bogart ήταν ότι είχε στηρίξει δημοσίως τους Hollywood 10. Για να απαλλαγεί από τις υποψίες που δημιουργήθηκαν γύρω από τη συμμετοχή του στο κομουνιστικό κόμμα, του ζητήθηκε να δημοσιεύσει ένα άρθρο στο περιοδικό Photoplay, το οποίο έκανε και στο οποίο ανέφερε ρητά «I’m no Communist…just an American dope».

Ο Charlie Chaplin κατηγορήθηκε κι αυτός αν και δεν υπήρξε ποτέ μέλος του κομουνιστικού κόμματος, και μετά από ένα ταξίδι του στην Ευρώπη του απαγορεύτηκε η είσοδος στις ΗΠΑ. Θα επέστρεφε πολύ αργότερα, το 1972, όταν το Χόλιγουντ τον βράβευσε στην τελετή των Όσκαρ σε μια κίνηση αποκατάστασης του ονόματος και της φήμης του και ως μια έμμεση παραδοχή του παραλογισμού και της παράνοιας που επικρατούσε. Δεν ήταν ο μόνος που αναγκάστηκε να μεταναστεύσει. Πολλοί σεναριογράφοι και συγγραφείς που το όνομά τους βρέθηκε στη μαύρη λίστα βρήκαν καταφύγιο στο Μεξικό και την Ευρώπη. Ο Hugo Butler πήγε στο Mexico City όπου έγραψε σενάρια για τον Luis Buñuel, ενώ ο Jules Dassin διέπρεψε στην Ευρώπη με το  Rififi (1955) και την διεθνή επιτυχία με ελληνικό cast, Ποτέ την Κυριακή (1960).

Η σταδιακή κατάργηση της HUAC

Το 1960 ο Otto Preminger ήταν ο πρώτος που έσπασε το ταμπού της μαύρης λίστας, αναθέτοντας το σενάριο της ταινίας Exodus στον Dalton Trumbo. Έξι μήνες μετά, η εφημερίδα New York Times ανακοίνωσε ότι η Universal Pictures αναγνωρίζει δημοσίως τον Trumbo ως τον σεναριογράφο της ταινίας Spartacus. Η αναγνώριση αυτή οφείλεται ως επί το πλείστον στον πρωταγωνιστή της ταινίας, τον Kirk Douglas, ο οποίος τη ζητούσε από το στούντιο μετ’ επιτάσεως. Έκτοτε η επιρροή που ασκούσε η Επιτροπή του Κογκρέσου για Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες ατόνησε, και τελικά το 1969 μετονομάστηκε σε Επιτροπή για την Εσωτερική Ασφάλεια. Αν και μειώθηκε δραστικά η φρενίτιδα για την εξάρθρωση της «Κόκκινης Απειλής», εντούτοις οι σχετικές δραστηριότητες της επιτροπής συνεχίστηκαν μέχρι το 1975.

Ακόμα και όταν η Επιτροπή του Κογκρέσου για Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες έπαψε να λειτουργεί, δεν έπαυσαν φαινόμενα πιέσεων και λογοκρισίας. Οι Robert Redford, Jack Lemmon και Gregory Peck σχολιάστηκαν αρνητικά γιατί δέχθηκαν να συμμετέχουν σε κινηματογραφικά φεστιβάλ στην Κούβα. Η Jane Fonda η οποία ποτέ δεν έκρυψε την αντίθεσή της στον πόλεμο του Βιετνάμ, παρενοχλήθηκε συστηματικά από βετεράνους πολέμου, και την αποκάλεσαν κομουνιστικό φερέφωνο.

Λίστα ταινιών που δημιουργήθηκαν ως αντίδραση στην Επιτροπή του Κογκρέσου για Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες

A King in New York (1957) Καυστική επίθεση του Charlie Chaplin στην αντικομουνιστική υστερία και μια καθαρή αναφορά  στην Επιτροπή του Κογκρέσου για Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες με χλευαστικές διαθέσεις.

North by Northwest (1959) Η κλασσική κατασκοπική περιπέτεια του Alfred Hitchcock σηματοδοτεί το τέλος της Κομμουνιστικής απειλής.

Dr. Strangelove (1964) Ο Stanley Kubrick παραθέτει ένα αριστούργημα που διακωμωδεί την ψυχροπολεμική παράνοια.

M*A*S*H (1970) Ο Ring Lardner Jr. που φυλακίστηκε για τις πολιτικές του πεποιθήσεις υπογράφει το σενάριο που βραβεύτηκε με Όσκαρ και που κατακεραυνώνει τον Κορεατικό πόλεμο.

Johnny Got His Gun (1971) Αντιπολεμική ταινία σε σκηνοθεσία του Dalton Trumbo και βασισμένο πάνω στο μυθιστόρημα του ίδιου που εκδόθηκε το 1939. Το σενάριο αναπτύσσει την τραγική ιστορία ενός τραυματία του 1ου παγκοσμίου Πολέμου. Την περίοδο που προβλήθηκε η ταινία, το αμερικάνικο κοινό βίωνε την απομυθοποίηση του πολέμου στο Βιετνάμ.

Three Days of the Condor (1975) Η ταινία αποκαλύπτει τις ανίερες μεθόδους που χρησιμοποιεί η CIA.

The film industry is a great industry  with infinite possibilities for good and bad.  Its primary purpose is to entertain people. On the side, it can do many other things.  It can popularize certain ideals, it can make education palatable.  But in the long run, the judge who decides  whether what it does is good or bad  is the man or woman who attends the movies. In a democratic country  I do not think the public will tolerate a removal of its right  to decide what it thinks of the ideas and performances  of those who make the movie industry work.

Eleanor Roosevelt (σύζυγος του Franklin D. Roosevelt, προέδρου των ΗΠΑ) , από άρθρο της στην εφημερίδα “My Day,” 29 Οκτωβρίου του 1947.

 

Αφήστε μια απάντηση

Εισαγωγή σχολίου
Εισάγετε το όνομά σας εδώ